Let’s TypeTogether! Wizyta José Scaglione i Patrycji Walczak w PJATK.

W dniach 9–11 marca 2026 roku, na zaproszenie Prof. Ewy Sataleckiej, dziekan Wydziału Sztuki Nowych Mediów w PJATK w Warszawie, gościliśmy José Scaglione oraz Patrycję Walczak ze studia TypeTogether. Ich przyjazd stanowił część programu, obejmującego również wizytę w Poznaniu (UAP) oraz Gdańsku (PJATK). Kuratorami wydarzeń towarzyszących byli dr Monika Marek-Łucka oraz dr Jan Diehl-Michałowski.

TypeTogether to studio projektowe założone przez dwójkę absolwentów University of Reading, José Scaglione oraz Veronikę Burian, którzy po powrocie z Wielkiej Brytanii, zdecydowali się kontynuować wspólne działanie na odległość. To, co w postpandemicznej kulturze pracy jest już standardem, w 2006 roku było rewolucyjnym modelem biznesowym, wykorzystującym jeszcze dosyć proste środki komunikacji online. Innowacyjność takiego podejścia do projektowania została dostrzeżona w polskim środowisku typograficznym przez Ewę Satalecką, która w 2010 roku zaprosiła TypeTogether do poprowadzenia warsztatów w Cieszynie, publikując również wywiad z José Scaglione oraz Veroniką Burian w kwartalniku projektowym „2+3D”, redagowanym przez Jacka Mrowczyka (nr 35/2010). Z czasem zespół projektantów TypeTogether rozrastał się i rozprzestrzeniał na obie strony oceanu, po 20 latach istnienia na rynku obejmując 14 osób w głównym zespole oraz kilkudziesięciu współpracowników w sieci projektantów pracujących przy różnych projektach. Wyjątkiem modelu pracy zdalnej są coroczne stacjonarne spotkania TypeTogether, pozwalające przenieść dyskusje typograficzne w przestrzeń bliskości i materialności (celebrowanie wspólnych kolacji stanowi istotny element budowania zespołu).

Trzy dni pobytu TypeTogether w Warszawie były niezwykle intensywne. Przedpołudnia stanowiły okazję do wizyt studyjnych. José Scaglione i Patrycja Walczak odwiedzili m.in. Mama studio, BNA, We3, We design, a także zecernię na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, prowadzoną przez Aleksandrę Stępień. Spotkali się również z Panią Marią Clarą Vidal, reprezentującą Ambasadę Argentyny. 

Studenci PJATK mieli okazję uczestniczyć w formule masterclass „The Scale of Letters”, podczas której José opowiadał, jak cechy krojów pism podpowiadają projektantom sposób ich użycia: nieznacznie przesadziste szeryfy sprawiają, że krój będzie świetnie sprawdzał się w przypisach, a litery wąskie o wysokim kontraście i nieoczywistym kształcie najpełniej wybrzmią w dużych wielkościach i nagłówkach. José przybliżył również młodej generacji projektantów historię technologii typograficznej, od ruchomych czcionek Gutenberga, po pantograf, linotyp i fotoskład, wskazując ich wpływ na projektowanie krojów pism. Istotną częścią wykładu była kwestia czytelności, która w nomenklaturze typograficznej podzielona jest na dwa pojęcia: dotyczące rozumienia tekstu na bazie rozpoznawalności znaków literniczych (ang. legibility), oraz włączające czytanie w szerszy kontekst doświadczenia psychicznego i samego komfortu lektury tekstu (ang. readability).

José porównuje proces czytania raczej do pieszej wspinaczki po górach, niż do wjeżdżania na szczyt kolejką, która nie pozwala na zatrzymanie się w dowolnym momencie, powrót do wybranego fragmentu, czy zmianę tempa poruszania się. Jego ogromne doświadczenie w pracy nauczyciela widoczne było nie tylko w rekomendacji ważnych w typografii pozycji książkowych — José szczególnie polecał lekturze „While You’re Reading” Gerarda Ungera, „The Nymph And The Grot” Jamesa Moseley’a, czy „Digital Typography” Donalda Knutha — ale też w kończącej spotkanie dyskusji ze studentami. José z całą powagą i cierpliwością pochylał się nad każdym pytaniem, radząc studentom, aby odważali się wychodzić w swojej pracy projektowej poza znane i bezpieczne dla nich rozwiązania typograficzne. Każdy krój pisma mówi określonym językiem. Warto zatem co jakiś czas spróbować pracować z zupełnie nieznanym sobie krojem, odkrywając jego ograniczenia i możliwości. Tożsamość danego kroju budują nie tylko założenia jego projektanta, ale i kreatywność typografa.

Dla szerszej publiczności, zorganizowano wykład otwarty „The Power of Type”. Wypełniona do ostatniego miejsca aula, pozwoliła zgromadzonym gościom przez ponad półtorej godziny raczyć się wizyjnością myślenia TypeTogether. Na początku José Scaglione przedstawił dwa najnowsze projekty – Futura 100, oraz Primarium. Pierwszy dotyczy rozbudowania oryginalnego projektu Paula Rennera z 1927 roku o 23 systemy pisma, w tym arabski, bengalski, grecki, czy tamil. Prawa autorskie zostały użyczone TypeTogether przez firmę Bauer we Frankfurcie, w której odlano oryginalne czcionki Futury. Jak zauważył José Scaglione, Futura była fenomenem typografii XX wieku, synonimem nowoczesności i obietnicą przekraczania granic. Futura została wybrana jako krój budujący komunikację wizualną misji Apollo 11. Ale choć poleciała na księżyc, reprezentując mieszkańców błękitnej planety, aż do 2025 roku praktycznie mogła obsługiwać jedynie języki transkrybowane w piśmie łacińskim. W kontekście zwrotu postkolonialnego, który dotyczy również typografii, rodzina Futura 100 staje się realnym rozwiązaniem dla inkluzywności zarówno w dostępie do dziedzictwa kulturowego, jak i reprezentacji  w przestrzeni digitalnej użytkowników języków spoza kręgu łacińskiego. Drugi projekt, o którym mówił José, to wynik ponad dwóch lat badań nad edukacją wczesnoszkolną pisania w systemie łacińskim w ponad 40 krajach. Efektem pracy zespołu ekspertów — zarówno teoretyków, jak i projektantów pisma – jest kursywny krój Playwrite z odmianami dla poszczególnych krajów, a także bogate repozytorium wiedzy (www.primarium.info), które może być wykorzystywane przez instytucje walczące o zmiany systemowe w edukacji. Warto podkreślić, że krój został nagrodzony certyfikatem doskonałości typograficznej na 71. Type Directors Club Annual Competition.

W dalszej części wykładu Patrycja Walczak opowiedziała o projekcie kroju Poltik, który realizowała we współpracy z TypeTogether w ramach stypendium Gerald Unger Scholarship. Historia powstania Poltik z jednej strony pokazuje, że inspiracja dla uważnego projektanta może kryć się w zwykłej szufladzie – w przypadku Patrycji Walczk był to budzik jej dziadka z lat 70-tych o niezwykłych cyfrach na tarczy. Ale też przypomina o pozytywnych zmianach w podejściu do własności intelektualnej i artystycznej w Polsce. Bezskuteczne starania o odnalezienie nazwiska autora lub autorki kształtu cyfr, nawet w archiwach firmy produkującej wspomniany model zegarka, pokazały jak autorstwo projektu było systemowo pomijane przez władze PRL — rzeczy „się robiły”. W tym kontekście warto wspomnieć o Karolu Śliwce, który w sygnowaniu swoim nazwiskiem projektu widział podjęcie za jego kształt odpowiedzialności, choćby miało to dotyczyć podpisywania projektu etykiety na dżem. Poltik to nostalgiczne spojrzenie w organiczno-psychodeliczne formy definiujące dizajn drugiej połowy PRL. Odmiana Poltik Display, stanowi wyzwanie dla typografa i obietnicę satysfakcji towarzyszącą odważnemu projektowaniu. Patrycja Walczak, poza współpracą z TypeTogether, jest wykładowczynią na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu i uczy projektowania krojów pism.

Ostatnim punktem wizyty TypeTogether w Warszawie były zajęcia dla studentów 1. roku kierunku Graphic Design and Multimedia Arts. José Scaglione oraz Patrycja Walczak poprowadzili warsztaty wprowadzające do projektowania pism, polegające na rysowaniu brakujących liter w słowach, złożonych różnymi krojami. Zajęcia odbywały się całkowicie analogowo, a studenci pracowali na kalkach technicznych, szukając informacji o brakującej literze wśród pozostałych znaków.  

Na pytanie o ulubioną książkę typograficzną, José wskazał „Origin of the Serif: Brush Writings and Roman Letters” Edwarda Caticha, ceniąc jej walory literackie. Dla Patrycji Walczak to „Elementarz stylu w typografii” Roberta Bringhursta, stanowiący źródło smakowitych porównań i ironicznych komentarzy. Ponoć świat typografii dzieli się na wyznawców Caticha i Bringhursta. José i Patrycja, choć różni zarówno pod tym względem, jak i w kwestii doświadczenia zawodowego, czy kontekstu kulturowego, poprzez wspólne działanie — „typetogethering” — pokazali na czym polega tytułowa w ich wykładzie moc typografii. Kroje pism bazują na, jak mówi José Scaglione, „kolektywnej pamięci wizualnej” —przypominają o tym, co dla nas wspólne, są narzędziami budowania dialogu i dopominania się o głos dla systemowo uciszanych, a wreszcie stanowią przestrzeń działania twórczego.

Autorka artykułu: dr Monika Marek-Łucka.